دانشمندان و مردم مسلمان قرار گرفت ، كه نتيجهء آن درك معانى و حقايق كلام اللّه و استنباط احكام شرعى و دساتير حياتى از آن بود . در قسمت شرح علم حديث ، نامهاى بسا از رجال و محدثان و ائمه اين علم را كه از مدارس خراسان برآمده‌اند ذكر كرده‌ايم ، كه هر يكى ازيشان در عين تدوين و تأليف صحاح و كتب معتبر سنن ، در انكشاف تفسير قرآن عظيم نيز كوشيده‌اند ، و در هر يكى از آثار اين ائمه ، ابوابى دربارهء تفسير كلام الهى نيز هست . يكى از قديمترين تفاسير قرآن به امام محمد باقر بن على بن حسين ( رض ) امام پنجم اماميه ( 57 / 114 ه ) منسوبست ، كه راوى آن ابو الجارود زياد بن منذر رئيس فرقهء جاروديه زيديه ( متوفى بعد از 150 ه ) است ، و او هم خراسانى بود . « 1 » و اسحق بن راهويه مروى كه ذكر او در مبحث قراآت گذشت نيز تفسيرى داشت . « 2 » و حافظ امام ابراهيم بن تهمان هروى عالم خراسان كه از باشان هرات بود ( متوفى در مكه 163 ه 779 م ) و در صحاح حديث ازو رواياتى شده يكى از بزرگان حديث و تفسير و از اساتيد مدرسهء خراسان و استاد عبد اللّه بن مبارك مرى و ديگر محدثان مشهور بود ، « 3 » وى علاوه بر كتب السنن فى الفقه و كتاب المناقب و كتاب العيدين ، مولف كتاب التفسير نيز هست ، و حسن بن واقد مروى مولف كتاب التفسير و كتاب الوجوه فى القرآن . و عبد اللّه بن مبارك مروى داراى كتاب التفسير ، و محمد بن يوسف فيريابى صاحب كتاب التفسير ، و ابو الحارث سريج بن يونس مروى از اجله محدثان و فقيهان و مصنف كتاب التفسير و كتاب الناسخ و المنسوخ و كتاب القراآت « 4 » ، همه مفسران خراسانى و پروردگان مدارس دينى اين سرزمين بوده‌اند . در سرزمين شرقى خراسان و مجارى مهران ( سند ) نيز با نشر دين اسلام ، تفسير و ترجمهء قرآن عظيم رواج يافته بود ، كه اين حركت فكرى در استقرار مبادى فرهنگى

--> ( 1 ) - الاعلام / 93 ( 2 ) - الفهرست 321 ( 3 ) - معجم المصنفين 3 / 168 ( 4 ) - الفهرست 319 ببعد